هه‌واڵ

نەوتى هەڕاجکراوی کەرکوک
عێراق دەخاتە باوشى عەرەب و عەربیش بۆ باوەشی ئیسرائیل

حکومەتی ئەردەن رایگەیاند کە رێکەوتنامەی کڕینی نەوتی عێراقی بەنرخی هەرزان لەلایەن وڵاتەکەیەوە چۆتە بواری جێبەجێکردنەوە و لەناوەڕاستی ئەم مانگەوە پرۆسەی ناردنی نەوتی کەرکوک بۆ ئەردەن دەستپێدەکات .
دووشەمەی رابردوو فاروق ئەلحەباری سکرتێری گشتی وەزارەتی وزەو سامانە کانزاییەکانی ئەردەن ئاشکرای کرد کە بەپێی رێکەوتنامەی نێوان عێراق و وڵاتەکەی نەوتی عێراقی بەنرخی داشکاوو کەمتر لە نرخی لەبازاڕە جیهانیەکان، دەدرێتە ئەردەن کە ئەوەش نرخی سوتەمەنی لەو وڵاتەدا بەرێژەی 6% دادەبەزێنیت ، ئەو نەوتەش لە کێڵگە نەوتیەکانی کەرکوکەوە هەناردەی شانشینی هاشمی دەکرێت ، ئەمە لە کاتێکدا حکومەتی عێراقی بەربەست دەخاتە بەردەم دانانی بودجەی نوێ بۆ قەرەبوکردنەوەی ئاوارەو هاوردەکانی شارەکە لەچوارچێوەی ماددەی (140)ی دەستوردا کە ماوەیەکە بەهۆی خەرجنەکردنی چەکەکان وەستاوە .
هەردوو حکومەتی عێراق و ئەردەن لە حوزەیرانی پارساڵدا رێککەوتنی لەسەر نوێکردنەوەی رێککەوتنامەی نەوتی ساڵی 2006کە تیایدا عێراق پابەندکراوە بە فرۆشتنی نەوت بە ئەردەن بەنرخی داشکاو بۆ ماوەی سێ ساڵ و لە دانوستانەکانی نێوان نوری ئەلمالیکی سەرۆک وەزیرانی عێراق و نادر ئەلزەهەبی سەرۆک وەزیرانی ئەردەن گەیشتنە ئەوەی کە عێراق بەرێژەی 30% پێداویستیە نەوتیەکانی ئەردەن دابین بکات کە بڕەکەی 100 سەد هەزار بەرمیلە لە رۆژێکدا .
بۆ لاپەڕە (2)
لەسەروبەندی سەردانەکەی شا عەبدوڵڵا دووەمی پاشای ئەردەنیشدا بۆ عێراق بریاردرا نرخە داشکاوەکە لە 18 دۆلارەوە بۆ 22 دۆلار بۆ هەر بەرمیلێکی نەوتی خامی پرنت بەرزبکرێتەوەو هەناردەی وڵاتی ئەردەن بکڕێت، کە 90%ی پێداویستیە نەوتیەکانی لە عێراق و سعودیاوە دابین دەکات .
چاودێران پێیانوایە نەوتی کەرکوک رۆڵێکی گرنگ دەگێرێت بۆ گەڕانەوەی متمانە لە نێوان حکومەتی شیعی عێراق و دەوڵەتە عەربیە سونەکانی دەوروبەری کە بەهۆی تۆمەتبارکردنى عێراق بە (تایەفەچێتى ) لەلایەن وڵاتە عەرەبیەکانەوە زیانێکی زۆری پێگەیشتبوو .
لەچوارچێوەی هەوڵەکانی گەڕانەوەی ئەو متمانەیەشدا، لە ماوەی رابردوو چەندین سەرکردەی عەرەب لەسەر ئاستی بەرز سەردانی پایتەختی عێراقیان کرد وەکو (شا عەبدوڵڵ و فوئاد ئەلسەنیۆرەو سەعد حەریری) کە بەچەندین بەڵێنی عێراقیەوە گەڕانەوە سەبارەت بەدابین کردنی نەوتی هەرزان بۆ وڵاتەکانیان .
سەرچاوەکانی کەرتی نەوتیش بەدووری نازانن لە ماوەی داهاتوودا هێڵی نەوتی (کەرکوک - عێن زالە – سوریا –لوبنان) بخرێتەوە گەڕ بەتایبەتی دوای رێککەوتنەکانی ئەم دواییەو دانپیانانی سوریا بە لوبنان وەکو وڵاتێکی سەربەخۆ و سەردانی فوئاد سەنیۆرەی سەرۆک وەزیرانی لوبنان بۆ سوری و دواتر بۆ عێراق، هەروەها چاودێران بەدوری نازانن لە ماوەی داهاتوودا سوریاش داوای کڕینی نەوتی کەرکوک بکات بەنرخی داشکاو بەتایبەتی راپۆرتەکانی سندوقی دراوی نێو دەوڵەتی جەخت دەکەنەوە کە دوای 20 ساڵی تر سەرچاوە نەوتیەکانی سوریا وشک دەکەن و ئەو وڵاتەش رۆژانە نزیکەی 400 هەزار بەرمیل نەوت هەناردە دەکات ئەمە لە کاتێکدا پێویستیەکانى ئەو وڵاتە پێویستى بە رێژەیەکى زۆر لە نەوت هەیە .
لەلایەکی ترەوە توێژەران پێیانوایە لەدوای سەرکەوتنی پرۆسەی ئاشتی نێوان ئیسرائیل لە لایەک و سوریاو فەلەستینى و لوبنانیەکان لە لایەکى ترەوە ، نەوتی کەرکوک ببێتە فاکتەری بەردەوامبوونی ئەو ئاشتیە لە ناوچەکەدا ئەوەش بەهۆی پێویستیی ئیسرائیل بۆ سوتەمەنی کە رۆژ لەدوای رۆژ ئەو پێویستیە لەگەڵ گەشەسەندنی ئابوری و پیشەسازی ئەو دەوڵەتەدا لە زیادبوندایە ، لەرووی هەلومەرچەکانی سەر زەویشەوە زەمینەسازی رەخساوە بۆ گواستنەوەی نەوتی کەرکوک بۆ میناى حەیفای ئیسرائیلی ئەویش لەرێی (ئەو هێڵە نەوتیەی کە لە ناوچەی عێن زالەی عێراقیەوە دەستپێدەکات و لە مینای حەیفای ئیسرائیلی کۆتایی دێت) کە لە سییەکانی سەدەی رابردووە دامەزراوە ، بەڵام بەهۆی دروستبوونی دەوڵەتی ئیسرائیلەوە لە ساڵی 1948ەوە هەناردەکردنی نەوت بەو هێڵەدا راگیراوە و ئاراستەى هەناردەکردنى نەوت گواستراوەتەوە بۆ پاڵاوگەی تەرتورس لە سوریا .
رۆژنامەى (هائارتس)ی ئیسرائیلیش ئاشکرای کردووە کە وەزیری ژێرخانی ئەو وڵاتە (جۆزیف پاوتسکی ) نیازی خۆی دەربڕیوە سەبارەت بەگەرخستنەوەی هێڵی نەوتی نێوان موسڵ و حەیفا ، پێشتریش لە سەردەمی شەری عێراق ئێرانداو دواى تێکچونی پەیوەندیەکانی عێراق سوری و گەمارۆی ئێران لەسەر بەسرا ، دانوستانەکان لەبارەی دامەزراندنی هێڵی نەوتی عێراق - ئەردەن – ئیسرائیل ئەنجامدرا بۆ گەیاندنی نەوتی عێراقی بە بەندەری حەیفاو هەناردەکردنی لەوێوە بۆ بازاڕەکانی ئەوروپا ، بەڵام هاوکاری و کۆمەکی وڵاتانی کەنداو بۆ رژێمی پێشووی عێراقی وای لە حکومەتی بەعس کرد واز لەو پێشنیارە ئیسرائیلیە بهێنێت .
بە پێی ئەو خوێندنەوانانەی سەرەوە نەوتی کەرکوک رەنگە فاکتەری یەکلایی کەرەوەی گەڕاندنەوەی پەیوەندیەکانی وڵاتە عەرەبیەکان و عێراق بن ، لەلایەکی تریشەوە وەکو کارتێکی عەرەبی لە پرۆسەی ئاشتی عەرەب ئیسرائیلدا بەکار دێت .
جێى وتنە لەدوای رووداوەکانی قەوقاز نەوتی عێراق بەگشتی و نەوتی کەرکوک بەتایبەتی پتر سەرنجی بازارەکانی ئەوروپای راکێشاوە کە روسیا بە گەورەترین دابینکارى سوتەمەنی ئەو کێشوەرە دادەنرێت لە پاڵ نەرویجدا ، بەڵام رەنگە بەهۆی بایکۆتکردنی ئابوری ئەوروپی لەگەڵ روسیادا وا لە ئەوروپا بکات ئاوڕی جدی لە نەوتی عێراقی بداتەوە کە هێڵی موسڵ حەیفا عەمەلیترین رێگەی گواستنەوەی دەبێت، بەتایبەتی گەمە سیاسیەکانی بەسرای دەروازەی ئێستای هەناردەی نەوتی عێراقی، نازانرێت ئەو شارە بەرەو کوێی دەبات کە رەنگە لەداهاتوودا ببێتە هەرێمێک و لایەنە شیعیەکان دەسەڵاتی رەهایان تیادا هەبێت، ئەمە جگە لەوەى بەندەرەکانى هەناردەکردنى ئەو شارە بە هۆى نزیکى لە گەڵ ئێراندا هەمیشە لە ژێر رەحمەتى ئەو وڵاتەدا بووە.
لەبەرانبەر ئەو پایە ئابوریە گرنگەی کەرکوکدا ژێر خانى ئابوری و ئاوەدانکردنەوەو خزمەتگوزاریەکانی شارەکە لە نزمترین ئاستدایە و وەکو (ئەو مریشکە وایە کە هێڵکەی زێر بۆ هەموو جیهان دەکات و دانیشتوانەکەی لێی بێبەشن ) .

◄ بگه‌ڕێوه‌ بۆ سه‌ره‌تا